Rauf Yekta Bey’in Nazari Anlayışında Cins ve Perde İlişkisi

Serkan Günalçin

Özet

Bu araştırmada, Rauf Yekta Bey’in Türk makam müziği ile ilgili anlatımları, ses dizisinin, aralıkların ve makam dizilerinin elde edilmesinde kullandığı yöntem açısından incelenmiştir. Perde ve aralıklarla ilgili açıklamaları Rauf Yekta Bey’in Pisagor anlayışını benimsediğini ortaya koymaktadır. Ancak Rauf Yekta Bey’in Safiyüddin Abdülmümin Urmevî’nin açıklamalarında yer alan cins kavramıyla ilişkilendirdiği dörtlü-beşli dizilerin, makam dizilerinin oluşturulması aşamasında perde dizgesiyle uyumsuzluk gösterdiği anlaşılmıştır. Araştırma sonucunda bu uyuşmazlıklar perde dizgesiyle ilişkilendirilerek ortaya koyulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Rauf Yekta Bey, Türk makam müziği ses sistemi, cins, perde. 

Günümüzde Türk Mûsikisi’nin ses sistemi olarak kabul edilen Arel-Ezgi-Uzdilek sisteminin 24 aralıklı ses dizisi ilk olarak Rauf Yekta Bey tarafından ortaya atıldığı bilinmektedir. Farabi’nin açıklamalarında izleri görülen ve Safiyüddin Abdülmümin Urmevi tarafından sistemleştirilen 17 aralıklı ses dizisi uzun bir dönem Türk Mûsikisi’nin ses sistemi olarak varlığını sürdürmüş, 19. Yüzyılın sonlarında Türk Mûsikisi’nin önde gelen müzik bilgini ve sanatkârı olan Rauf Yekta Bey’in açıklamalarıyla etkisini yitirmeye başlamıştır.

Rauf Yekta Bey 1899 yılında İkdam gazetesinde yayımlanan “Osmanlı Mûsikisi’nde Çaryek, Sülüs ve Nısf Sadalar” adlı makalesinde üst sekizlisiyle birlikte 23 perdeli bir ses dizisinden bahsetmektedir. 1 Aynı gazetede 1907 yılında yayınlanan “ Tanburda Nagâmatın Mevâki-i Fennniyesi” adlı tanbur perdelerini açıkladığı yazısında ses dizgesinin üst sekizlisiyle birlikte 25 perdeden oluştuğunu aktarmıştır. 2 Rauf Yekta Bey 1913 yılında Encylopedie le da Musique et Dictionnarie de Conservatoire adlı ansiklopedinin Türk Mûsikisi bölümünde Fransızca olarak yayımlanan yazısında da aynı ses dizisini göstermiştir. 3 Darülelhan’da okutulmak üzere hazırladığı ders notlarında da aynı anlayışı sürdüren Rauf Yekta Bey bu çalışmalarında perde ve aralık konusunda oldukça geniş açıklamalara yer vermiştir. 4

Rauf Yekta Bey’in çeşitli araştırma ve çalışmalar sonucu önerdiği söz konusu 24 aralıklı dizi, Suphi Ezgi ve Saadettin Arel tarafından da kabul görmüş ve nazariyat alanındaki çalışmalarına dahil edilmiştir. Anlaşıldığı üzere, Ezgi ve Arel’in ana makam olarak Çargah makamını önererek yeni bir nazari anlayış ortaya atmaları sonucu oluşan ve Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi ses dizisini Rauf Yekta Bey’e borçludur. 5

Rauf Yekta Bey Darülelhan’daki çalışmalarında, Türk Mûsikîsi’nde kullanıldığını söylediği yirmi beş perdeyi, yegâh perdesinden başlayarak iki sekizli içerisinde tel bölünme oranlarını vererek açıklamıştır. Bu açıklamalardaki sayısal ölçümleri “mikyas-ı savt” olarak adlandırdığı mekanizma üzerinde, bir teli bir metre kabul ederek yapmıştır. Rauf Yekta Bey ana dizi kabul ettiği Rast makâmı dizisini oluşturan perdeleri tabii nağmeler olarak kabul etmektedir ve ilk olarak bu perdeleri açıklamıştır. “Arızî perdeler” olarak kabul ettiği diğer perdelerden nim hisâr’ı açıklamış, kalanının yalnızca sayısal değerlerini vermiş ve bulunma yöntemlerini okuyucuya bırakmıştır. Tiz nevâ’ dan daha tiz olan perdeler ise pest bölgedeki sekizlilerin 1/2 ile çarpımıyla bulunacaktır. 6 Tablo 1’de Rauf Yekta Bey’in açıkladığı yirmi beş perde elde edilişleri ve tel bölünme oranlarıyla birlikte gösterilmiştir.

Tablo 1. Rauf Yekta Bey’e göre perdelerin bulunması

PerdelerAçıklamaPerdenin eşiğe uzaklığı (mm)Tel Bölünme Oranı
YegahTelin bölünmemiş hali10001
Nim kaba HisârTelin 256 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 243’üncüsü949.21243/256
Kaba HisârAçıklama yok936.442048/2187
Dik Kaba HisârAçıklama yok901.0159049/65536
Hüseynî AşîrânTelin 9 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 8’incisi8888/9
Acem AşîrânAçıklama yok843.7527/32
Dik Acem AşîrânAçıklama yok832.3916384/19683
IrakTelin 8192 parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 6561’incisi 800.96561/8192
GeveştAçıklama yok790.1264/81
Dik Geveşt 9Açıklama yok759.37243/320
RastTelin 4 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 3’üncüsü7503/4
Nim ZengüleAçıklama yok711.91729/1024
ZengüleAçıklama yok702.33512/729
Dik ZengüleAçıklama yok675.76177147/262144
DügâhTelin 3 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 2’incisi666.662 March 2018
KürdîAçıklama yok632.8181/128
Dik KürdîAçıklama yok624.294096/6561
SegâhTelin 32768 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 19683’üncüsü600.6719683/32768
Bûselik 8Açıklama yok592.4216/27
Dik BûselikAçıklama yok569.53729/1280
ÇargâhTelin 16 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 9’uncusu562.59/16
Nim HicâzAçıklama yok569.53729/1280
HicâzAçıklama yok526.74128/243
Dik HicâzAçıklama yok506.82531441/1048576
NevâTelin yarısı5001/2
Nim HisârAçıklama yok474.6243/512
HisârAçıklama yok468.221024/2187
Dik HisârAçıklama yok450.559049/131072
HüseynîTelin 9 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 4’üncüsü444.444/9
AcemAçıklama yok421.8727/64
Dik AcemAçıklama yok416.248193/19683
EvcTelin 16384 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 6561’incisi400.456561/16384
MâhûrAçıklama yok395.0632/81
Dik MâhûrAçıklama yok379.68243/640
GerdâniyeTelin 8 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 3.3753/8
Nim ŞehnâzAçıklama yok355.95729/2048
ŞehnâzAçıklama yok351.16256/729
Dik ŞehnâzAçıklama yok337.88177147/524288
MuhayyerTelin 3 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 1’incisi333.331/3
SünbüleAçıklama yok316.481/256
Dik SünbüleAçıklama yok312.142048/6561
Tiz SegâhTelin 65536 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 19683’üncüsü300.3319683/65536
Tiz BûselikAçıklama yok296.298/27
Dik Tiz Bûselik7Açıklama yok284.76729/2560
Tiz ÇargâhTelin 8 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 3’üncüsü281.259/32
Nim Tiz HicâzAçıklama yok266.832187/8196
Tiz HicâzAçıklama yok263.3764/243
Dik Tiz HicâzAçıklama yok253.41531441/2097152
Tiz NevâTelin 4 eşit parçaya bölünmesi yöntemiyle elde edilen parçalardan telin tiz tarafından 1'incisi2501/4

Rauf Yekta Bey, aralıklarla ilgili takrîbî ve tahkîki iki sayısal değer kullanmıştır. Ona göre batılı ve doğulu nazariyatçıların basit kesirlerle ifade ederek açıkladıkları aralıkların oranları Takrîbî oranlardır. Bu ifade şekli aralıkların uyumlu olmalarının gereğidir. Rauf Yekta Bey üçlü aralığı 4/5 oranındaki değeriyle,Tanîni ve Büyük Mücenneb aralıklarının toplamıyla bulunan değerinin farklı olduğunu ve nazariyatçıların iki Bakîyye’nin toplamı olarak açıkladığı büyük mücenneb aralığını, Tanîni aralığına ekleyerek 4/5 oranındaki üçlü aralığının gerçek değerini bulduğunu belirtmiştir. Buna örnek olarak Fârâbî’nin “Zelzel perdesi” olarak açıkladığı perdenin (22/27 oranında) mutlak tele oranla 4/5 oranındaki üçlüden küçük bir değer gösterdiğini ve daha sonra Safiyüddin ve takipçilerinin bu değeri 6561/8162 olarak belirlediğini açıklamıştır. Bu nedenlerle basit kesirlerle gösterilen bazı aralıkların (4/5 oranındaki üçlü aralığı) gerçek değerleri farklıdır. Rauf Yekta Bey, gerçek değerler olarak savunduğu sayısal oranları “tahkîki” ifadesiyle açıklamıştır. 7

Rauf Yekta Bey Fransa’da yayınlanan “Encylopedie le da Musique et Dictionnarie de Conservatoire” adlı eserde yayınlanan yazısında da bu konuya değinmiştir. Bu bölümde Rauf Yekta Bey konuyu batılılarca rezonans olayının keşfine bağlamaktadır. Bu keşifle 4/5 oranındaki üçlü aralığının armonik mûsikîde uyumlu kabul edildiğini ve bu nedenle 4/5 oranının fizikçilerce doğru nisbet olarak kabul edildiğini belirtmiştir. 8 Tablo 2’ de Rauf Yekta Bey’ in açıkladığı aralıklar Takrîbî ve tahkîki oranları belirtilerek büyüklük sınıflamalarına göre gösterilmiştir.

Tablo 2. Rauf Yekta Bey’e göre aralıklar

Aralık adıAralığın niteliğiAralığın elde edilmesiAralığın tel boyu oranıAralığın değeri (sent)
FazlaKüçük AralıkTanîni’den Büyük Mücenneb’in çıkarılmasıTakrîbî: 73/74Takrîbî: 23,55
Tahkîkî: 524288/531441Tahkîkî: 23,46
İrhaKüçük AralıkTanîni’nin takriben 1/4’ üTakrîbî:35/36Takrîbî: 48,77
Tahkîkî:--------Tahkîkî: -------
Küçük BakîyyeKüçük AralıkBüyük Mücenneb’den Küçük Mücenneb’in çıkarılmasıTakrîbî:24/25Takrîbî: 70,67
Tahkîkî:129140163/134217728Tahkîkî: 66,76
Orta BakîyyeKüçük AralıkBakîyye’nin biraz küçülmesiTakrîbî:21/22Takrîbî: 80,53
Tahkîkî:--------Tahkîkî: -------
BakîyyeKüçük AralıkDörtlüden iki Tanîni çıkarılmasıTakrîbî:19/20Takrîbî: 88,80
Tahkîkî:243/256Tahkîkî: 90,22
Zâid BakîyyeKüçük AralıkBakîyye’den biraz büyükTakrîbî:---------Takrîbî: --------
Tahkîkî:128/135Tahkîkî: 92,17
Küçük MücennebKüçük AralıkSegâh ile çargâh arasındaki aralıkTakrîbî:16/15Takrîbî: 111,73
Tahkîkî:2048/2187Tahkîkî: 113,68
Zâid Küçük MücennebKüçük AralıkKüçük Mücenneb’den biraz büyükTakrîbî:-------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:14/15Tahkîkî: 119,44
Nakıs Büyük MücennebKüçük AralıkBüyük Mücenneb’den pek az küçükTakrîbî:-------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:11/12Tahkîkî: 150,63
Büyük MücennebKüçük Aralıkİki Bakîyye’nin toplamıTakrîbî: 9/10Takrîbî: 182,40
Tahkîkî: 59049/65536Tahkîkî: 180,44
TanîniKüçük AralıkRast – dügâh, çargâh-nevâ, Nevâ Hüseynî gibi nağmelere arasındaki aralıkTakrîbî:------------Takrîbî: -----------
Tahkîkî:8/9Tahkîkî: 203,91
Zâid TanîniKüçük AralıkDik kürdî ile nim hicâz arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: -----------
Tahkîkî:6/7Tahkîkî: 266,87
Küçük ÜçlüKüçük AralıkTanîni ile Bakîyye aralıklarının toplanmasıTakrîbî:38/45Takrîbî: 292,71
Tahkîkî:27/32Tahkîkî: 294,13
Orta ÜçlüKüçük AralıkRast – dik kürdî, nevâ-dik acem perdeleri arasıTakrîbî:5/6Takrîbî: 315,64
Tahkîkî:16384/19683Tahkîkî: 317,59
Büyük ÜçlüKüçük AralıkRast – segâh, nevâ-evc perdeleri arasıTakrîbî:4/5Takrîbî: 386,31
Tahkîkî:6561/8192Tahkîkî: 384,35
Zı’f TanîniKüçük Aralıkİki Tanîni’ni toplamıTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:64/81Tahkîkî: 407,82
Nakıs DörtlüKüçük AralıkDörtlüden (3/4) 80/81 oranında küçükTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:243/320Tahkîkî: 476,53
DörtlüOrta AralıkDügâh –nevâ arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:3/4Tahkîkî: 498,04
Fazla DörtlüOrta AralıkDörtlü ile fazla aralığının toplamıTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî:131072/177141Tahkîkî: 521,44
BeşliOrta AralıkYegâh- dügâh arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî: 2/3Tahkîkî: 701,95
SekizliBüyük AralıkRast – gerdâniye arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî: 1/2Tahkîkî: 1200
Sekizli ve dörtlüBüyük AralıkRast -tiz çargâh arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî: 3/8Tahkîkî: 1698,04
Sekizli ve beşliBüyük AralıkRast - nevâ arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî: 1/3Tahkîkî: 1901,96
İki sekizliBüyük AralıkYegah – tiz nevâ arasındaTakrîbî:------------Takrîbî: ----------
Tahkîkî: 1/4Tahkîkî: 2400

Leyyin cinsler  
Rauf Yekta Bey, makâm oluşumunda kullanılan dörtlü kavramını “ cins ” tanımlamasıyla açıklayarak nazariyatçıların öğrettikleri cinsleri; “Leyyin”, “Kuvetli”, “Sürekli”, “İki katlı” ve “Ayrı Cinsler” başlıkları altında aktarmıştır. Safiyüddin Urmevî’ye atıfta bulunarak cinslerin sayısının arttırılabileceğini açıklamalarına eklemiştir. Bu cinsler Sayiyüddin Urmevi’nin de açıkladığı gibi aralıkların sıraları değiştirilerek altı sınıfta düzenlenebilir. 9 Rauf Yekta Bey’in açıkladığı dörtlüler Safiyüddin Urmevi’nin Şerefiyye’de açıkladığı dörtlülerle bire bir aynıdır. Ancak Rauf Yekta Bey; Safiyüddin Urmevi’nin Şerefiyye adlı eserinde açıkladığı dört aralıklı dörtlülere ve beşlilere yer vermemiştir. 10 Söz konusu dörtlüler şu şekildedir:

4/5 x 30/31 x 31/32

4/5 x 23/24 x 45/46

5/6 x 18/19 x 19/20

5/6 x 14/15 x 27/28

6/7 x 15/16 x 14/15

6/7 x 11/12 x 21/22

Sürekli Cinsler

7/8 x 8/9 x 27/28

8/9 x 9/10 x 15/16

9/10 x 10/11 x 11/12

Kesintili Cinsler

7/8 x 13/14 x 12/13

7/8 x 19/21 x 18/19

8/9 x 59/64 x 54/59

8/9 x 43/48 x 81/86

9/10 x 11/12 x 10/11

9/10 x 8/9 x 15/16

İki Katlı Cinsler

7/8 x 7/8 x 48/49

8/9 x 8/9 x 243/256

9/10 x 9/10 x 25/27

Ayrı cinsler

7/8 x 9/10 x 20/21

8/9 x 10/11 x 297/320

9/10 x 11/12 x 10/11

Rauf Yekta Bey bu açıklamalardan sonra dörtlülerdeki uyum konusuna değinerek, bu dörtlülerin yalnızca “dört” tanesinin uyumlu olduğunu, diğerlerinin nazariyat kitaplarında kalmaya mahkum olduklarını belirtmiştir. Rauf Yekta Bey’e göre uyumlu dörtlüler; leyyin cinslerden beşinci ve altıncısı, sürekli cinslerden ikincisi ve iki katlı cinslerden ikincisidir. 11 Uyum konusunda da Safiyüddin Urmevî ve Rauf Yekta Bey arasında görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Safiyüddin Urmevî’ nin uyumsuz kabul ettiği ve kullanmadığı leyyin cinsleri,  Rauf Yekta Bey uyumlu ve kullanılabilir kabul etmektedir.

Rauf Yekta Bey, uyumlu olarak nitelendirdiği cinsleri kullanarak dörtlü ve beşliler oluşturmuştur.  Makâm anlatımlarında da dörtlülerin ve beşlilerin uyumlu şekilleri olarak nitelendirdiği dörtlü ve beşlileri kullanmıştır. 12 Bu anlatımlarda bildirilen dörtlüler ve beşliler şu şekildedir:

Dörtlüler

1) Tanîni – Tanîni – Bakîyye (TTB)

2) Tanîni – Bakîyye – Tanîni (TBT)

3) Bakîyye – Tanîni – Tanîni (BTT)

4) Tanîni – Büyük Mücenneb – Küçük Mücenneb (TKS)

5) Büyük Mücenneb – Küçük Mücenneb – Tanîni (KST)

6) Küçük Mücenneb – Tanîni – Büyük Mücenneb (STK)

7) Küçük Mücenneb – Büyük Mücenneb – Tanîni (SKT)

8) 14/15 – 6/7 – 15/16

9) 11/12 – 6/7 – 21/22

Beşliler

1) Tanîni – Tanîni – Tanîni – Bakîyye (TTTB)

2) Tanîni – Tanîni – Bakîyye – Tanîni (TTBT)

3) Tanîni – Bakîyye – Tanîni – Tanîni (TBTT)

4) Bakîyye – Tanîni – Tanîni – Tanîni (BTTT)

5) Tanîni – Tanîni – Büyük Mücenneb – Küçük Mücenneb (TTKS)

6) Tanîni – Büyük Mücenneb – Küçük Mücenneb – Tanîni (TKST)

7) Tanîni – Büyük Mücenneb – Tanîni  – Küçük Mücenneb (TKTS)

8) Büyük Mücenneb – Küçük Mücenneb – Tanîni  – Tanîni (KSTT)

9) Küçük Mücenneb  – Büyük Mücenneb -Tanîni – Tanîni (STKT)

10) Küçük Mücenneb – Tanîni – Büyük Mücenneb – Tanîni (STKT)

11) Küçük Mücenneb – Tanîni – Tanîni – Büyük Mücenneb (STTK)

12) 15/16 – 8/9 – 14/15 – 6/7

13) 8/9 – 14/15 – 6/7 – 15/16

14) 8/9 – 11/12 – 6/7 – 21/22

Rauf Yekta Bey aralık bahsinde “Tahkiki” olarak nitelendirdiği Pisagor aralıklarını gerçek değerler olarak kabul etmiş, “takribi” olarak nitelendirdiği doğal aralıkların kullanılmadığını belirtmiştir. Ancak gerçek değerler olarak nitelendirmediği aralıkların takribi değerlerini, dizi dörtlü ve dizi beşlilerde kullanmaktan çekinmemiş, bu aralıklara makam dizilerinin oluşumunda da yer vermiştir. Rauf Yekta Bey iki farklı kavram olan Pisagor aralıklarıyla doğal aralıkları, birbirlerinin alternatif değerleriymiş gibi kullanmıştır. Bu durum söz konusu aralıkların kendi önerisi olan 24’ lü perde dizgesi ile ifade edilememesine yol açmaktadır. Başka bir deyişle bu aralıkları seslendirebilmek için farklı perdeler gerekmektedir. Rauf Yekta Bey’in bu çelişkili durumu açıklığa kavuşturan herhangi bir açıklamasına rastlanamamaktadır. Konuya örnek teşkil etmek üzere 8. ve. 9. sıralarda bulunan dörtlüler ile 12. ,13. ve 14. sıralarda bulunan beşlilerde bulunan;  Zâid Tanîni, Nakıs Büyük Mücenneb, Zâid Küçük Mücenneb ve Orta Bakîyye aralıklarının oluşturduğu perdeler aşağıda makâm dizileri içerisinde gösterilmiştir.

Şekil 1’de görüldüğü gibi Hicâz makâmı dizisinin ilk dörtlüsü Zâid Küçük Mücenneb, Zâid Tanîni ve Küçük Mücenneb’ in Takrîbî nisbetinden oluşmaktadır. Bu aralıkların seslendirilebilmesi için dik kürdî – segâh ve nim hicâz – hicâz perdeleri arasında farklı perdelere ihtiyaç duyulmaktadır.

 

Şekil 1. Hicâz makâmı dizisinde 8.sıradaki dörtlü

Şekil 2’de Sabâ makâmı dizisinin; 9. sıradaki dörtlü ve 14. sıradaki beşliden oluşan bölümü gösterilmiştir. Bu bölümde Nakıs Büyük Mücenneb,  Zâid Tanîni ve Orta Bakîyye aralıklarının seslendirilmesi için gereken perdeler hicâz-nevâ, hüseynî-acem, şehnâz-dik acem ve tiz bûselik-tiz dik bûselik perdeleri arasında görülmektedir.

Şekil 2. Sabâ makâmı dizisinde 9. sıradaki dörtlü ve 14. sıradaki beşli

Hicâzkâr makâmı dizisinde; Zâid Küçük Mücenneb, Zâid Tanîni, Küçük Mücenneb, Nakıs Büyük Mücenneb ve Orta Bakîyye aralıklarının seslendirilebilmesi için; zengüle-dik zengüle, segâh bûselik, hisâr-dik hisâr ve mâhûr-dik mâhûr arasında perde dizgesinden farklı perdeler gerekmektedir.

Şekil 3. Hicâzkâr makâmı dizisinde 8. sıradaki dörtlü ve 14. sıradaki beşli

Şedaraban, Karcığar ve Suzinak makâmlarında nevâ perdesi üzerinde 8. dörtlünün kurulabilmesi için hisâr-dik hisâr ve evc – mâhûr arasında kullanılması gereken perdeler Şekil 4’te gösterilmiştir.

Şekil 4. Şedd-i Arabân, Karcığar ve Suzinak makâmı dizilerinde 8. sıradaki dörtlü

Hüzzam makâmında; Küçük Mücenneb, Zâid Küçük Mücenneb, Zâid Tanîni aralıklarının birleşimiyle oluşan dizide segâh – bûselik, hisâr-dik hisâr, evc-mâhûr, gerdâniye – nim şehnâz ve muhayyer-sünbüle perdeleri arasında 24 aralıklı diziden farklı perdeler gerekmektedir. (Şekil 5)

Şekil 5. Hüzzam makâmı dizilerinde 12. sıradaki beşli ve 8. sıradaki dörtlü

Şekil 6’ de gösterilen Evcârâ makâmı dizisinde Zâid Küçük Mücenneb, Zâid Tanîni, Küçük Mücenneb, Nakıs Büyük Mücenneb ve Orta Bakîyye aralıklarının; rast nim zirgüle, dügâh-kürdî, nevâ-nim hisâr ve acem-dik acem perdelerini arasında oluşturduğu perdeler görülmektedir. Ancak rast perdesinin değişmeyeceği kabul edilirse bu aralık oranları “b” seçeneğindeki diziyi ortaya çıkarmaktadır.

a)

b) 

Şekil 6. Evcara makâmı dizisinde 8. sıradaki dörtlü ve 14. sıradaki beşli

Sonuç

Tüm bu incelemeler doğrultusunda Rauf Yekta Bey’in perde dizgesinde yer almayan fakat makâm açıklamalarında isimlerini ve yerlerini zikretmeden kullandığı perdeler Şekil 7’ de gösterilmiştir.

Şekil 7. Rauf Yekta Bey’ in perde dizgesinde açıklamadığı ilave perdeler

Rauf Yekta Bey’in açıklamalarından Pisagor anlayışını benimsediği anlaşılmaktadır. Ancak doğal aralıkları yalnızca Pisagor yöntemiyle oluşturulan aralıkların yaklaşık değerleriymiş gibi göstermesi çelişkili bir durum olarak göze çarpmaktadır. Söz konusu aralıkları makam dizilerinin oluşumunda kullanması ise kendi önerdiği ses dizisinin kendi anlatımlarını karşılamadığını göstermektedir. Bu durum mücenneb aralığının farklı kullanımlarına örnek teşkil ediyormuş gibi görünse de 24 aralıklı sistemin kurucusu olan Rauf Yekta Bey’in bunu dile getirmemesi mevcut ses sisteminin sorgulanması gerektiğini göstermektedir.

KAYNAKLAR

Arslan, F. (2007). Safiyüddin-i Urmevî ve Şerefiyye Risalesi. Ankara : Atatürk Kültür Merkezi Yayını.

Çergel, M, A. (2007). Rauf Yekta Bey’in İkdam Gazetesi’nde Neşredilen Türk musikisi konulu makaleleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara  Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. S, 63.

Yekta, R. (1986). Türk Mûsikîsi, (Çev: Orhan Nasuhioğlu). (1. Basım). İstanbul: Pan Yayıncılık.

Yekta, R. (1924).Türk Mûsikîsi Nazariyatı(Tıpkıbasım-Açıklamalı Çevrim Yazı) Rauf Yekta Bey (Çev: Gönül Paçacı), İstanbul: Musikişinas dergisi.

Tura, Y. (2017). Türk Mûsikîsinin Meseleleri (3. Baskı).  İstanbul: İz Yayıncılık.

 

Notlar

  1. M. A. Çergel (2007), Rauf Yekta Bey’in İkdam Gazetesi’nde Neşredilen Türk musikisi konulu makaleleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara  Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul. s. 63. 
  2. Çergel, a.g.e. s. 256.
  3. Rauf Yekta, (1986). Türk Mûsikîsi, (Çev: Orhan Nasuhioğlu). (1. Basım). İstanbul: Pan Yayıncılık, s.59.
  4. Rauf Yekta. (1924). Türk Mûsikîsi Nazariyatı (Tıpkıbasım-Açıklamalı Çevrim Yazı) Rauf Yekta Bey (Çev: Gönül Paçacı)  İstanbul: Musikişinas Dergisi. Sayı 7, s.11-18, Sayı 8, s.1-40.
  5. Yalçın Tura. (2017). Türk Mûsikîsinin Meseleleri (3. Baskı) İstanbul: İz Yayıncılık, s.320-321.
  6. Rauf Yekta (1924). 
  7. Rauf Yekta (1924), sayı 8, s.18-22.
  8. Rauf Yekta (1986), s.33
  9. Rauf Yekta (1986), s.33
  10. Fazlı Arslan, (2007). Safiyüddin-i Urmevî ve Şerefiyye Risalesi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayını. s.289-298.
  11. Rauf Yekta (1986), s. 63
  12. Rauf Yekta (1986), s. 66
Yazar: |2018-10-29T11:21:50+00:0022 Eylül, 2018|Akademik, Makaleler|0 Yorum

Yazar Hakkında:

Lisans eğitimini Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Şehir ve Bölge Planlama Bölümü’nde 2005 yılında tamamladı. Bu dönemde Fevzi Demirkol’ dan Türk Müziği nazariyatı ve kanun dersleri alarak müzik eğitimine başladı. 2009 yılında Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Güzel Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı Müzik Eğitimi Bilim Dalı’nda yüksek lisans eğitimine başladı. Yüksek lisans eğitimi süresince, Yıldız Teknik Üniversitesi Sanat ve Tasarım Fakültesi’nde Prof. Ruhi Ayangil’in yürüttüğü “İleri Performans Teknikleri” dersine misafir öğrenci olarak devam ederek kanun eğitimini sürdürdü. 2010 yılında yüksek lisans eğitimini tamamladı. 2011 yılında Gazi Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuvarı’nda öğretim görevlisi olarak göreve başladı. 2012 yılında Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Türk Müziği Anabilim Dalı’nda doktora eğitimine başladı. Gazi Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuvarı İcrâ Heyeti’ nin yurt içi ve yurt dışında vermiş olduğu konserlere kanun icracısı olarak katıldı. Halen Gazi Üniversitesi Türk Müziği Devlet Konservatuarı Çalgı Eğitimi Bölümü’nde öğretim görevlisi olarak görev yapmakta ve doktora eğitimine devam etmektedir.

Yorum Bırak